Antal Bartus_{Türk Macar Teknik İş Birliğinin Biyografik Portresi}

Tarih yazımı, uzun süre boyunca kralların, büyük devlet adamlarının ve liderlerin gölgesinde kalmıştır. Ancak ünlü tarihçiler E.P. Thompson ve Eric Hobsbawm’un vurguladığı “aşağıdan yukarıya tarih” perspektifi, asıl iskeletin şantiyelerde toz yutan, mermi deliklerini kapatan ve köprülerin harcına alın terini katan işçilerin hikâyelerinde gizli olduğunu hatırlatır. Elinizdeki bu çalışma, modern Türkiye’nin fiziksel ve kültürel inşasında sessiz ama sarsılmaz birer köprü olan Macar uzmanların izini sürerken, odağına müstesna bir ismi Macar marangoz ustası Antal Bartus’u yerleştiriyor.
Antal Bartus’un hikâyesi, Macaristan’ın Szentes şehrindeki küçük bir atölyeden başlayıp, genç Türkiye Cumhuriyeti’nin bozkırlarına, Zonguldak’ın endüstriyel derinliğine ve Tunceli’nin sarp coğrafyasına uzanan bir yaşam serüvenidir. Bartus bir zanaatkârın titizliğini bir mühendisin pratik zekâsıyla birleştirerek Fırat’ın hırçın sularından Karadeniz kıyılarına kadar Anadolu’nun dokusuna silinmez bir “Macar imzası” atmıştır. Pertek ve Singeç köprülerinden Ankara Gençlik Parkı’na, Çatalağzı Termik Santrali’nden Adana-Mersin sulama şebekesine uzanan bu geniş yelpaze, aslında iki ulus arasında kurulan teknik ve kalbi ortaklığın somut birer vesikasıdır.
Ancak bu kitap, sadece taşın, toprağın ve ahşabın hikâyesi değildir. Şantiye tozuna karışmış bu yaşam öyküsü, Ankara’daki Macar kolonisiyle kurulan bağlardan elçiliklerdeki kutlamalara, bir çocuğun lokum tutkusundan Türkçe öğrenme gayretine kadar uzanan zengin bir sosyal tarih katmanı barındırmaktadır. Antal Bartus’ın kızı Julianna Bartus’un mektuplarında babasının Türkiye yıllarını seksen yıl sonra bile akıcı bir Türkçeyle ve derin bir Türkiye hasretiyle anlatması, aidiyetin mesafeler üzerindeki mutlak galibiyetini kanıtlamaktadır. Üç ana bölümden oluşan bu eser, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Macar uzmanları, Antal Bartus’un stratejik projelerdeki rolünü, İkinci Dünya Savaşı’nın zorlu esaret yıllarını ve nihayetinde mektuplara dökülen bir dostluk hikâyesini belgeler ışığında inceliyor.